Kuma ayaa ka dambeeyay in Soomaliya laga hirgeliyo Nidaamka Federaaliga? Sababtuna maxay tahay?

                                   

Qormadan waxa aan ku eegi doona mowduuca kor ku xusan iyo mowduuc kale oo ah dhibaatda uu Fadaraalku u keeni karo Soomaliya.

Taariikh ahaan marki ugu horeysay ee la damcay in Soomaliya laga hir-geliyo Dowlad Fadaraala waxa ay aheyd sanadkii 1952dii, xili gumeystuhu u wakiishay howshaas siyaasiyiin soomaaliyeed oo calooshood u shaqeysta yaal ahaa.

Siyaasiyaantii la shaqeynayay Gumeystaha mucaaradkana ku ahaa Xisbigii SYL ayaa soomaalida u soo jeediyeen in la qaato habka federaalka iyagoo isku haleynayay khayraadka goboladoodu leeyihiin iyagoona wax dan ka galin gobolad kale ee Dalka, hase yeeshee xisbigii SYL ayaa si xoog leh uga soo hor jeestay, sababtoo ah Dastuurka SYL waxa uu qorayay in la helo somaali weyn .

Aragtida ah in Dalka Soomaliya Federal laga dhigo oo ay mucaaradku qabeen waxaa asal ahaan iska lahaa Gumeystaha oo rabay inuu ku hakiyo ama ku baabi’iyo qadiyada ah soomaali weyn oo ay qabeen Xisbiga SYL, ilaa iyo hadana Gumeystuhu kama daalin dadaalki uu ugu jirat in meesha laga saaro waxa layiraahdo Soomali-weyn, hase yeesee hogaamiyaashii SYL waxay shacabka soomaaliyeed ku booriyeen in laga hortago fikradaasi ay wataan mucaaradka oo doonayey inay marin habaabiyaan qadiyadda midnimadda soomaaliyeed, xili isticmaarku soomaaliya u qaybiyey 5 qeybood, walow wali  isticmaarki oo wiji cusub leh doonayo in soomaalida xorta ahay sii kala qeybiyan.

SYL iyo Soomalidii hore in kasa oo ay xiligoodii gaashaanka u daruurun in midnimada soomalida la wiiqo wadankana Fadaraal laga dhigo, hadana Gumeystaha ay Iroobiya iyo Kenya ugu horeeyaan kama aysan harin raadinta marmarsiye ay ku sii heystaan dhulalka Soomaliyeed ee gacantooda ku jira.

 Ururka IGAD oo ay hogaamiso Itoobiya ayaa ka dambeeyay in Shirkii Mbigathi ee Dalka Kenya lagu soo dhiso Dowladii Cabdullahi Yusuf ee federaalka aheyd, ujeeddada ka dambeysana waxa ay aheyd in aan mar dambe la sheeganin qaybahii ay horey uga heysteen Soomaliya .

Dhibaatooyinka Nidaamka Federaalliga ah

 Nidaamka federaalliga ah waa nidaam fahamkiisa iyo ku-dhaqankiisuba ay aad ugu adag yihiin Bulshada Soomaalieed, waana nimaadan ay san wax aqoona u laheyn unana diyaarsaneyn waxa ayna ka dahxlikaraan dhibaatooyin aad u badan oo an la soo koobi karin, balse aan ka xusi karo kuwan soo socda.

1-  Nidaamka Fadaralku waxa uu wiiqaa awooda Dowlada dhexe waxa uuna ka hor istaagaa dowladda dhexe in ay wax ka qabato arrimaha qaar laga yaabo in dastuurku uu xaq u siiyay dowladaha gobollada, laakiin xaqiiqa ahaan kagudubsan awoodaha Dowlado gobollada.

2-  Nidaamkan Fadaraalku waxa uu keeni karaa is-jiid-jiid badan iyo go’aan ka gaaris la aan marka ay dhacaan dhibaatooyinka qaar, sida marka ay Dowlada Gobaldeedyadu is ku qabtaan Xuduudaha macnawiga ah ee ka dhaxeeya ama ay laba dowlad gobaleed is qabtaan oo ay dagalaan.

3-  Nidaamkan Fadaraalku kuma fiicna tartiibinta dhaqaalaha sababtoo ah ganacsiga waxa uu ku qasbaa inuu u hoggaansamo xeerar badan oo isku soo noqnoqonda, iyada oo ay taasina kordhiso qasaaraha ganacsiga, waxayna hoos u dhigeysaa faa’iidooyinka ay ganacsatadu ka helaan ganacsigooda, waxaa dhici karta in gobalada uu dhexmaro tartan dhaqaale iyo kala jiidasho shirkadaha dalka taasi oo keeni karta in Maamulada gobaladu ay fududeeyaan canshuuraha taasini Dalka waxa ay u keeni akrta hoos u dhac dhaqaale, sidoo kale waxaa badanaya qarashaadka ku baxa dowlada maadaaba nidaamkani ku salaysan yahay gobollo iyo dowlad dhexe oo wax isku darsanaya, Tusaale, dowladda dhexe iyo dowladaha gobolladuba waa inay yeeshaan xukuumadahooda, shaqaalahooda, booliskooda iyo garsoorkooda, taasi waxay keenaysaa in hanti farabadan lagu bixiyo adeeg isku mid ah.

4-  Nidaamkan Fadaraalku waxa uu ku tuntaa Xuquuqda daka laga tirade badan yahay haddii aysan ku wada nooleey hal gobol, waxaa dhaci karta in dowladaha gobolladu ay halis galiyaan jiritaanka dadka tirada yar, maadaaba nidaamka federaalka ahi uusan ahan nidaam xasilloon oo ay mar walba kala jiitaan dowladaha iyo dowladda dhexe.

Ugud danbeyntii Soomaliyed waxa aan idinkaga digayaa in aanan ku kadsoomin qaadasha iyo u durbaan tumida Nidaanka Fadraalka ah ee gumeystu gadaal ka riixayo xaqiiqdiina ujeedadiisu waa in la wiiqo awooda Soomalida oo aan lehen Soomaliweyn walaala ah oo is watada.

W/Q Bashir Ahmed Suley